(Myiq.vn) – “Các tác giả thời nay đang bị chịu áp lực quá lớn về cái bóng của văn học nông thôn kinh điển” – TS Nguyễn Mạnh Hùng, Người sáng lập kiêm Chủ tịch công ty sách Thái Hà nhận định.
* Trao đổi của TS Nguyễn Mạnh Hùng, Người sáng lập kiêm Chủ tịch công ty sách Thái Hà với Dân Việt xung quanh chủ đề “Nông thôn trong nền Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam đương đại”.
Nhu cầu đọc sâu hiện nay rất hạn chế
Nhìn vào bức tranh chung của thị trường xuất bản Việt Nam trong những năm gần đây, tôi cho rằng phải thừa nhận một thực tế: các tác phẩm văn học viết về nông thôn đang vắng bóng, hoặc nói khiêm tốn hơn là xuất hiện với tần suất rất ít. Rõ ràng nông thôn như một đề tài rất cũ, dù đất nước Việt Nam rất mạnh về nông nghiệp, phần lớn dân số vẫn đang sống ở nông thôn hoặc sống ở thành phố nhưng xuất phát từ nông thôn. Họ vẫn nhớ quê, muốn về thăm quê, rất muốn đọc các tác phẩm chất lượng về nông thôn mà không có hoặc rất ít.
Khi ngồi bàn về câu chuyện này, tôi ngồi và nghĩ lại về lịch sử văn học Việt Nam suốt thế kỷ XX, nông thôn, làng xã, nông dân vốn là đề tài được khai thác sâu rộng và tạo nên những tác phẩm kinh điển. Tôi nhớ về những tác phẩm chính mình đã đọc, thậm chí thuộc từng đoạn của Nam Cao, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan,… Những tác phẩm này phản ánh sâu sắc đời sống, tâm lý, văn hóa và quan hệ xã hội ở nông thôn truyền thống, các thế hệ trước rất mê đọc và hầu như ai cũng đọc vài chục cuốn, trong tủ sách của nhà nào cũng có ít nhất vài cuốn. Tiếc thay, thời nay ít có những tác giả như vậy! Sự thật rất đáng tiếc!
Sự “mờ nhạt” trong sáng tác là có thật. Nhiều tác giả cho rằng đề tài nông thôn hiện nay kém hấp dẫn đối với cả các đơn vị xuất bản và bạn đọc thời hiện đại của thế kỷ XXI với AI, đọc lướt, đọc tin tức, đọc ngắn, lười đọc hơn xem. Theo nghiên cứu, chúng tôi thấy độc giả trẻ quan tâm nhiều đến các chủ đề đô thị, hiện đại, quốc tế hóa rồi những gì hot, nóng, giật gân… hơn là ký ức làng xã hay những câu chuyện ở thôn quê.
Thị trường xuất bản cũng đã thay đổi. Ngành xuất bản bị đưa vào tình huống cạnh tranh mạnh mẽ, khi sách bị cạnh tranh khốc liệt với các phương tiện thông tin giải trí khác. Vì yếu tố thị trường, các đơn vị xuất bản có xu hướng đặt ưu tiên vào các tác phẩm được cho là gần gũi với thị hiếu đại chúng, đúng thị trường hoặc dễ tiếp thị hơn. Hiện nay bạn đọc được coi như khách hàng và cần đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Chính vì vậy nên các đề tài như đô thị, rom-com (hài kịch lãng mạn – PV), fantasy (giả tưởng – PV) hoặc các đề tài hot thời thượng, truyện tranh thường được lựa chọn.
Xét trên phương diện thương mại, sách về đề tài nông thôn rõ ràng đang ở thế bất lợi so với các dòng sách bán chạy khác. Qua nghiên cứu, chúng tôi thấy rõ ràng quy mô độc giả tiềm năng của dòng sách này bị thu hẹp hơn một số dòng sách khác. Ví dụ, sách self-help, kỹ năng sống và giải trí nhắm tới độc giả rộng ở mọi lứa tuổi, mọi nghề, mọi vùng miền, nội dung gắn với nhu cầu cá nhân: thành công, phát triển bản thân, giải trí nhanh, dễ thu hút với tâm lý tìm kiếm giải pháp trực tiếp. Trong khi đó, sách về nông thôn lại là đề tài đặc thù, thường gắn với ký ức, không gian địa lý và tình cảm cộng đồng. Độc giả chính có xu hướng là người từng sống ở nông thôn, người quan tâm văn hóa xã hội ở nông thôn. Như vậy sách về nông thôn rõ ràng khó có cơ hội bán đại trà. Vậy nên, nếu đánh giá về mặt thương mại sẽ thấy rủi ro doanh thu và có nguy cơ lỗ.
Tôi cũng muốn nhấn mạnh thêm một ý nữa rất quan trọng: Nhu cầu tiêu dùng nhanh ngày nay thật sự chiếm ưu thế hơn nhu cầu đọc sâu. Xin nhắc lại nhu cầu đọc sâu hiện nay rất hạn chế.
Cơ chế kiểm duyệt ở Việt Nam đối với in ấn và xuất bản cũng tạo ra áp lực trong việc đảm bảo tính an toàn, khiến các tác giả không dám viết mạnh tay, chưa có những tác phẩm bình luận, mổ xẻ xã hội sâu sắc, nhất là ở nông thôn và về nông thôn.
Cuối cùng, khả năng tiếp thị và bán dòng sách này bị hạn chế. Trong khi các dòng sách bán chạy thường dễ kết nối với các chương trình truyền thông, dễ đăng banner, tóm tắt, infographic, có thể làm thành trào lưu thì sách nông thôn, khó cắt gọn thành nội dung quảng cáo hấp dẫn, ít được tạo trend trên mạng xã hội, thiếu “tagline” kích thích mua ngay. Và bởi vậy, chúng ta thấy ngay kết quả: Ít đầu tư nên ít bán được, do ít cơ hội trở thành bestseller nên lại càng ít đầu tư.
Vì sao người viết không lựa chọn đề tài nông thôn?
Có rất nhiều nguyên nhân khiến đề tài nông thôn không còn được nhiều người viết lựa chọn, nhưng theo tôi, lý do đầu tiên là sự đứt gãy trải nghiệm sống. Họ rất thiếu trải nghiệm thật. Phần lớn tác giả trẻ hiện nay sinh ra, lớn lên, học tập và làm việc ở thành phố, ít về quê, ít sống ở quê. Họ có mối liên hệ với nông thôn chủ yếu qua ký ức gia đình, hoặc qua truyền thông. Hơn nữa nông thôn đối với họ không còn là đời sống đang diễn ra” mà là một không gian xa, thiếu va chạm trực tiếp. Trong khi đó, văn học nông thôn đòi hỏi độ thẩm rất cao như hiểu tập quán, ngôn ngữ, nhịp sống, tâm lý cộng đồng, những mâu thuẫn âm ỉ chứ không chỉ là phong cảnh.
Thứ hai, các tác giả thời nay đang bị chịu áp lực quá lớn về cái bóng của văn học nông thôn kinh điển. Như chúng ta biết, nông thôn Việt Nam từng được viết rất sâu, rất đau, rất tới hạn đạo đức và nhân sinh. Những cây đa cây đề như Nam Cao, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Tô Hoài… đã tạo ra những chuẩn mực làm cho các tác giả trẻ này nay e ngại, thậm chí là sợ.
Với tác giả trẻ, viết về nông thôn dễ rơi vào kiểu lặp lại mô-típ cũ hoặc bị so sánh trực diện với các tác phẩm và tác giả kinh điển. Trên thực tế, với người trẻ viết về đô thị, tâm lý cá nhân, giới trẻ, hay fantasy… cho cảm giác an toàn, dễ thử nghiệm hiệu quả và dễ hơn.
Thứ 3, sự biến đổi của chính nông thôn làm đề tài trở nên khó gọi tên. Nông thôn ngày nay đã thay đổi đáng kể: đô thị hóa, di cư lao động về thành phố, công nghiệp hóa, làng quê cũng có nhà máy xí nghiệp, đất quê biến thành chung cư, biệt thự, đô thị. Biến động trong cơ cấu kinh tế khiến nông thôn không còn là không gian văn hóa ổn định, đồng nhất như trước nữa. Quan sát sâu một chút, ta đều thấy nông thôn ngày nay đã trở thành một không gian rất phức tạp, mà nếu nói trắng ra thì “làng không ra làng, phố không ra phố” . Hình như đây cũng là một cái khó để nắm bắt triệt để và khó sáng tạo thành tác phẩm hấp dẫn.
Thứ 4, tâm thế sáng tác của người trẻ nghiêng về “cái tôi”. Hiện nay đang có một xu hướng rõ nét, đó là văn học trẻ thiên về tự sự cá nhân, về sự khủng hoảng bản sắc, tình yêu, giới tính, áp lực đô thị trong khi đó. Văn học nông thôn truyền thống lại là văn học cộng đồng, văn học cấu trúc xã hội, về những nhân vật bị chi phối bởi làng xóm, họ tộc, tập quán,..
Văn học nông thôn không biến mất, chỉ đang chuyển hóa
Tuy vậy, tôi không cho rằng văn học nông thôn đã hoàn toàn biến mất. Nó đang trong quá trình chuyển hóa. Đã có những cuộc thi, những nỗ lực khuyến khích viết về nông thôn như Làng Việt thời hội nhập (do báo Dân Việt tổ chức, với mong muốn thu hút cây bút và độc giả đến với đề tài này). Có những người rất tâm huyết với văn hóa đọc ở nông thôn, như anh Lê Minh Hoan – nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.
Ngồi đây và nói về chủ đề này, tôi cũng có ý tưởng công ty sách Thái Hà sẽ phối hợp cùng báo Dân Việt tổ chức cuộc thi viết về đề tài nông thôn. Chúng tôi muốn khuyến khích và tìm ra các tác giả trẻ thử nghiệm khai thác đời sống nông thôn qua góc nhìn mới mẻ, kết hợp với các yếu tố hiện đại hoặc phê phán xã hội, với những cách làm khác trước, cách xuất bản khác trước để cuốn hút bạn đọc. Tôi nghĩ, có thể đề tài nông thôn cần được khai thác ở nhiều góc độ mới, như biến động kinh tế, mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, di cư lao động, biến đổi khí hậu, vai trò phụ nữ, nghề nghiệp cho nông thôn, cá tính của người dân nông thôn thời AI…
Tôi cũng nghĩ cần nuôi dưỡng tình yêu quê hương trong giáo dục và tạo ra quỹ “Viết về nông thôn”, tổ chức các hoạt động trải nghiệm về sống ở quê… để hồi sinh mảng đề tài này. Thật sự là thú vị và rất nhiều việc cần phải làm trong vài thậm chí cả chục năm tới để có sự chuyển biến.
Tóm lại, vấn đề của văn học nông thôn hôm nay không phải là thiếu chất liệu, mà là thiếu một cách tiếp cận mới và một ngôn ngữ kể chuyện mới. Để tạo ra sự chuyển biến, cần một cú huých tổng lực từ nhiều phía: tác giả, nhà xuất bản, truyền thông, giáo dục và cả xã hội. Điều này đòi hỏi đầu tư nghiêm túc về tài chính, con người, thời gian, và quan trọng hơn cả là tâm huyết và khát vọng phụng sự văn hóa. Tôi tin rằng, ai làm được điều đó, người ấy sẽ thực sự trở thành “người hùng” trong mắt độc giả.
0 Comments